zaterdag 31 december 2011

2012: Maak er wat van!

Who's in control?
In het najaar van 2010 kwam het idee op om Who's in control? uit te roepen tot het jaarthema van BasisBibliotheek Maasland. Formeel beslaat dit thema de periode van september tot de zomer van het volgende jaar. Op Oudjaar zitten we nu middenin dat jaarthema. En op dit moment kan slechts één conclusie getrokken worden: Who's in control? was de vraag van het afgelopen jaar. En - voorspelling! - zal dat het komend jaar blijven.



The protester
Overal op de wereld stellen mensen de vraag wie er nu feitelijk de baas is? Wie er voor heeft gezorgd dat we (nu) midden in een grote economische crisis zitten. Een morele crisis. Een crisis die zich op vele manieren manifesteert.Die ervoor zorgt dat we in onzekere tijden leven. Waarin velen snakken naar iets van hoop, vertrouwen in de toekomst. Het gevoel hebben dat er (binnenkort) een andere richting ingeslagen wordt. Aan de andere kant zijn er in 2011 velen opgestaan tegen de huidige malaise. The protester. Die het heft in eigen hand namen. Niet langer erop vertrouwden dat de boven hen gestelde bestuurders goed bezig waren. Sterker. Die weten dat die regeerders niet de juiste beslissing namen. Of té laat. Of bezig waren problemen op te lossen die feitelijk geen problemen waren. Regeerders die met een grote boog om de échte problemen heen liepen, Té bang om hun achterban te confronteren met maatregelen die uiteindelijk tóch genomen moeten worden.

Onze complexe samenleving

Kun je dagelijks aanschouwen door bijvoorbeeld de krant te lezen. Daar tref je doorlopend berichten en artikelen aan die een illustratie zijn van de onmacht van onze tijd om ook maar een begin te maken om de problemen van onze tijd op te lossen. Ook verschijnen er doorlopend boeken van mensen die nagedacht hebben over onze tijd en haar problemen. In veel gevallen wetenschappers die niet 'zo maar' wat te melden hebben. Alhoewel velen er inmiddels van overtuigd (zijn ge

Een voorbeeld - 120 of 130 kilometer
Een van de 'grote' doorbraken van 2011 was dat we op sommige snelwegen weer 130 km per uur mogen gaan rijden. Dit punt heeft voor veel discussie gezorgd. Voor- en tegenstanders vlogen elkaar in de haren. Een van de issues was dat deze maatregel zou leiden tot meer doden. Rechtstreeks door ongelukken en veel meer indirect door een toename van fijnstof in de lucht. Niemand had echter in de gaten dat we over pakweg tien jaar misschien wel met 200 kilometer per uur over die snelwegen gaan rijden. Alleen zal het begrip 'rijden' veranderen. Feitelijk staan we aan de vooravond van auto's die zichzelf besturen. Het worden robots waar we instappen. Robots die ons veilig en snel v
an A naar B zullen vervoeren. Met een minimum aan vervelende stoffen en zeer energiezuinig. Programma's als Blik op de weg of Top gear behoren over tien jaar tot het verleden. Dankzij dé wetenschap. Daar zou de discussie over gevoerd moeten worden. Willen we zo'n auto's? Zijn we straks in onze auto's nog in control?En is het in dat licht bezien (nog) nodig om bestaande wegen uit te bouwen? Als auto's van de toekomst veel efficiënter en effectiever achter elkaar aan 'hobbelen'?

We zijn
niet in control?

Het hele  jaar door werd de discussie gevoerd wie er in onze hersenen feitelijk 'de baas' is. Dick Swaab's Wij zijn ons brein werd het hele jaar door goed verkocht en gelezen. En kwamen anderen met hun visie op zijn verhaal dat we als mens feitelijk niets te zeggen hebben. Dat onze hersenen ons in de waan laten dat wij zelf aan het roer van ons doen en handelen staan.
Aan het eind van 2011 voegde een Amerikaans columnist zijn verhaal toe aan die discussie (
David Brooks - Het sociale dier). Hij stelt zich op het standpunt dat onze 'onderbuikgevoelens' feitelijk bepalen wat we wel of niet doen. En dat we slechts heel af en toe bewust nadenken. Bewust een beslissing nemen.
Onze wereld is - of we het nu leuk vinden of niet - door en door wetenschappelijk. We kunnen niet zonder. En - surprise - we zullen haar hard nodig hebben om een groot deel van onze échte problemen op te lossen.

Een boek dat iedereen zou moeten lezen
Een mening die aansluit bij een ander boek. Van een échte wetenschapper, waarvan ook dit najaar een boek in vertaling uitkwam, Daniel Kahneman. Een Nobelprijswinanar. Voor economie. Terwijl hij een psycholoog is. Die er van uit gaat dat er binnen onze hersenen twee systemen werkzaam zijn. Het alom aanwezige 'Systeem 1' dat automatisch en snel werkt, met weinig of geen inspanning en geen gevoel voor controle. en 'systeem 2' dat te maken heeft met concentratie en keuzes maken. Zijn boek heet Ons feilbare denken.

Econs en Humans
Het uitgangspunt van veel economische wetenschappers is dat de mens een rationeel calculerende burger (een Econ) is, waardoor zijn gedrag uiteindelijk ook te voorspellen is. Die Econs moeten volgens de gevolgde economieleer van de University of Chicago zo min mogelijk gehinderd worden in hun keuzevrijheid: markten werken efficiënt en moeten zoveel mogelijk ongereguleerd worden.
Kahneman verzet zich daartegen en beschrijft ons als Humans, die bij hun rationele keuzes geholpen moeten worden om vooringenomenheid en een overdaad aan zelfvertrouwen te voorkomen. Dat wil niet zeggen dat hij de mens irrationeel vindt, wel dat de beschrijving als rationeel wezen tekortschiet.
Daar zitten we dan
Aan het eind van het jaar. We schieten als rationeel wezen tekort! We veronderstellen een rationaliteit die er vaak niet is. We verwachten dat ministers en bankiers in hectische tijden, beroofd van hun slaap en opgejaagd door paniekerige financiële markten, tot verstandige beslissingen komen. We vergeten dat ook bij hen Systeem Eén de overhand kan krijgen over Systeem Twee.

En diezelfde middag was er een door psychologiestudenten georganiseerd congres over irrationeel gedrag. Uiteraard kwam Kahneman uitvoerig aan bod. Een student stelde een prachtige vraag: waarom luistert onze regering wél naar economen, die met hun rationeel modellen maar geen grip krijgen op menselijk gedrag, en niet naar psychologen, die laten zien hoe mensen werkelijk in elkaar zitten?
Verplicht huiswerk voor het kabinet. Lees het boek van Kahneman van A tot Z.


(Victor Lamme - van het boek De vrije wil bestaat niet - in zijn column in NRC next)

Angsthazencultuur
Een ander aspect van de vraag Who's in control? sneed columniste Elsbeth Etty in haar laatste column in NRC Handelsblad op 27 december aan. Het punt dat velen in het publieke debat geneigd zijn om zelfcensuur toe te passen. Niet alles te zeggen of op te schrijven.

Ook bij de media is het ergste wat de vrijheid van meningsuiting bedreigt het oprukken van een angstcultuur, of beter een angsthazencultuur, vooral bij de publieke omroep. Daar vragen ze zich voortdurend af: zijn we wel rechts genoeg? Houden we wel genoeg rekening met de tegenstanders van het gelijkheidsbeginsel van de Grondwet en het Europese Mensenrechtenverdag?

Dat zijn de foute vragen. Waar het om draait, is de vraag: zijn we wel onafhankelijk genoeg? Censuur vormt hier geen bedreiging. Zelfcensuur, hetzij van hele nieuwsorganisaties of van individuele journalisten is wél een reëel gevaar. Zelfcensuur is een innerlijke neiging uit de wind te blijven, zich verdekt op te stellen. Economische overlevingsdrang, meepraten met de vox populi, hopen dat de gure wind overwaait - ook dat is angstcultuur, voortkomend uit volgzaamheid en gedweeheid. De zelfcensor kan alleen bij zichzelf te rade gaan om z'n eigen, veelal onbewuste, angsten te overwinnen.

Een gedachte die al eerder door Rob Riemen werd verwoord. Hij sprak in april van dit jaar op verzoek van BasisBibliotheek Maasland over Een nieuwe lente en zijn boeken Adel van de geest en De eeuwige terugkeer van het fascisme.

Oud nieuws, maar zelden zo open geventileerd
Ik begrijp het ook wel, hoor. Als ik, zoals nu voor De Volkskrant, op de foto moet, denk ik: ja hallo, wordt het wel geretoucheerd? Wij zijn zo verwend met Photoshop dat je bijna niet meer gewend bent aan gewone mensen, aan hoe ze er echt uitzien. Zelfs modellen die een fantastische huid hebben, worden nog gephotoshopt. Bij covershoots gaat het soms zo ver dat we het hoofd van de ene opname op het lichaam van een andere take plaatsen, omdat het dan net mooier is. Of we shoppen er een paar plukken haar bij.

De zeven beste serums

Nou, laat ik het zo zeggen, je zult op die pagina geen enkel serum vinden van een merk dat niet bij ons adverteert. Ik ga geen dingen meer op de beautypagina zetten omdat het zo leuk is. Vroeger hadden we een beautyredacteur die iets een mooi potje vond, of lekker vond ruiken, en die zette dat er dan in. Die tijd is voorbij. Bij mijn chefs liggen lijsten van adverteerders die het volgende nummer erin moeten.

Twee redacteuren van het glossy magazine Beau monde in De Volkskrant van 27 december.

De nieuwe heilsleer
Een 'opwekkend' verhaal aan het begin van het nieuwe jaar, waarin velen hun baan zullen verliezen, een oog moeten missen door een stuk vuurwerk of door andere domme pech hun leven drastisch zal veranderen.

In tegenstelling tot het oude evangelie biedt de nieuwe heilsleer geen troost aan mensen die mislukken. Als succes het resultaat is van eigenzinnig optimisme, dan is falen eigen schuld. Mensen die niet slagen hebben niet genoeg hun best gedaan of de verkeerde keuzes gemaakt. De moderne heilsleer tovert maatschappelijke beperkingen om in individuele tekortkomingen.
Onlangs sprak ik ene werkloze van boven de vijftig die na meer dan duizend sollicitatiebrieven de moed min of meer had opgegeven. In de nieuwe maatschappijvisie is zo iemand gene slachtoffer, maar een zwakkeling die niet creatief of doortastend genoeg is om succes af te dwingen.


Pieter Hilhorst (in zijn column De gevoelige optimist - 27 december)




Een andere mening
Al die hoopgevende aanzetten tot verandering vanuit de maatschappij krijgen in het nieuws minder aandacht dan de zorgen om geld en goed. Een diffuus gevoel van onbehagen kenmerkt de vertrouwenscrisis van deze tijd. In het dagelijks leven wordt dikwijls een tekort aan visie en idealen ervaren. Gebrek aan ruimte voor individuele verantwoordelijkheid ontmoedigt eigen inzet. Gevoelens van onmacht roepen boosheid op en afkeer van retoriek en regels.

Maar vechten noch vluchten biedt uitzicht op hervorming van structuren en levensstijl. De uitdaging blijft zelfs iets te dóén, samen met anderen en in betrokkenheid op de gemeenschap. Overal nemen mensen nu reeds eigen initiatieven tot een meer bewuste manier van leven. Dat biedt hoop op een nieuw toekomstperspectief. Het zijn juist de jongeren die ons vandaag daartoe aansporen. Met kracht van overtuiging, moed en zelfvertrouwen zoeken zij medestanders en inspireren zij hun omgeving met een positief elan.
Mahatma Gandhi zei eens: "De aarde heeft wel genoeg voor ieders behoefte niet voor ieders begeerte". Als schepselen begiftigd met verstand en geweten mag van ons worden gevraagd dat we dit vertalen in dagelijkse zorg voor de aarde en inzet voor een rechtvaardiger samenleving.


Aldus koningin Beatrix in haar - inmiddels - omstreden kerstboodschap. Op vrijdag sprong Wouter van Dieren voor haar in de NRC in de bres (ingezonden brief). Een vlammend protest. En een brief waarin veel vragen rondom Who's in control? aan bod komen.

We moeten terug naar de tekentafel
Onder die kop verscheen op kerstavond in het Financieel Dagblad de 'Brandende kwestie' van Ad van Nieuwpoort. Een predikant van de Thomaskerk in Amsterdam.  Een protestante ekrk op een bijzodnere plek, het hart van financieël Amsterdam -> de Zuidas Enkele citaten:

Veel wijst erop dat we op allerlei terreinen de weg kwijt zijn. Het marktdenken heeft alle segmenten van onze samenleving in zijn greep. We lijken niet meer op een andere manier te kunnen denken in termen van marketing, product, consument en winst. Gek genoeg zelfs in de kerk.

Politieke partijen zijn tot op het bot verdeeld of bezig zichzelf uit te vinden. De peilingen lijken meer van invloed dan een heldere visie op wat onze samenleving nodig heeft. In het onderwijs heeft men de afgelopen jaren meer energie gestoken in het management, zo lijkt het, dan in de vraag waarmee een nieuwe generatie moet worden toegerust. Ook in de gezondheidszorg is men meer bezig met organisatievraagstukken dan met een betere en effectievere zorg voor patiënten.
() Het lijkt alsof wij onszelf gevangen hebben in paradigma's waarmee we niet uitkomen, in die zin leven we in een bezette tijd. We moeten dan ook terug naar de tekentafel. Maar wat kan ons helpen bij het vinden van een uitweg uit de impasse waarin we elkaar hebben vastgezet?

In mijn ogen zou die uitweg wel eens gevonden kunnen worden in datgene wat al even oud is als de mensheid zelf. () Maar goede verhalen kunnen helpen om ons attent te maken op zaken die wij niet voor mogelijk houden. In een goed verhaal kan nu eenmaal meer dan in de realiteit. Het Bijbelverhaal, mits ontdaan van al het dogmatische en moraliserende stof dat erop is komen te liggen, is zo'n verhaal. Een verhaal waarin wordt gezocht naar wat een mens nu eigenlijk tot een mens maakt. Het telkens terugkerende thema van de Bijbel is 'uittocht'. Mensen worden teruggeroepen uit een situatie waarin ze niet to hun recht kunnen komen. Zekerheden moeten worden losgelaten om meer mens te worden. Zo komen mensen in beweging in leven en denken. Cynisme maakt plaats voor de hoop dat het ook anders kan.

Klik hier voor het volledige artikel


Een echte kunstenaar
In 2011 kocht museum Boymans-Van Beuningen in Rotterdam de 'pindakaasvloer' van Wim T. Schippers aan. Althans het concept. Zijn idee om op een vloer een dikke laag pindakaas aan te brengen. 'Dat kan ik ook!' riepen velen uit. Daarmee ontkennend dat het een op zijn minst opvallend idee is. Was. Blijft. En dat iedereen die 'bedenkt' om een vloer met -zeg - kersenjam te gaan besmeren met pek en veren bedekt zou moeten worden bedekt. Die kunstenaar werd op woensdag 28 december in De Volkskrant uitvoerig aan het woord gelaten. Een man die al bijna 45 jaar zijn eigen gang door de wereld gaat. En daarbij velen tegen zich in heeft genomen. Blijft nemen. Niets moet hebben van de huidige benepen generatie politici die cultuur en kunst wegzetten als niet echt relevant.

Vraag: Waarom wilt u ontregelen?
Soms ben ik heel gedwee, maar soms kan ik het niet laten. Omdat je anders een onderdeeltje wordt van een format. Zoals projectontwikkelaars plekken in de stad bedenken waar je dan gezellig moet gaan zitten. Dat is een geplande gezelligheid op een verkeerd moment.
Kunst is dingen doen waarvan je niet weet hoe ze uitpakken. Met de televisieprogramma's die ik heb gemaakt, zou je bij de netmanagers nu echt niet meer kunnen aankomen. Die managers willen alles kunnen becijferen. Wat ik maak, is te onzeker.

Muziek is een industrie geworden, amusement is een industrie geworden, literatuur is een industrie geworden. Wat men leuk moet vinden, is voorgekookt door managers.


Hij verkocht zijn drolsculptuur aan de VPRO.
Een idealistisch-realistisch plastiek. Kom op, het is toch een interessant onderwerp? Waarom zou je voor zoiets niet een keer op monumentale manier aandacht vragen ? De Keukenhof had interesse, maar toen kreeg De Telegraaf dat in de gaten. Ik werd uitgescholden, echt waar. Mijn hond legt een mooiere, zeiden ze, en weer dat geleuter over onze belastingcenten. Een soort hetze. Ik had hem graag op een rotonde willen hebben, maar uiteindelijk heeft de VPRO hem gekocht. Tegen kostprijs - en nog waren er mensen die me een zakkenvuller noemden.

 Maak er wat van!
Ik heb een heleboel kinderen, zou je ook kunnen zeggen. Ik word op straat vaak aangesproken door volwassenen die zeggen dat ze als kind steun hebben gehad van een liedje als Maak er wat van. Dat klinkt overdreven, maar het is echt zo.
Aan het begin van het liedje is Bert aan het huilen omdat zijn lievelingsautootje kapot is. Ernie zegt dan: maar Bert, dit is fantastisch, want nu kunnen we fijn garagetje spelen! En dan komt dat liedje, waarin gezegd wordt dat je van de nood een deugd moet maken. Daar ben ik het helemaal mee eens. Je moet in zo'n liedje proberen kinderen bij te brengen dat het leven vol leuke dingen zit, en niet hameren op plichten, vind ik.


Motto voor 2012: Maak er wat van!


Maak er wat van, maak er wat van
Als je ontevreden bent
Nou doe daar dan wat an
Maak er wat van, maak er wat van
Moet je maar eens kijken wat je allemaal niet kan!
Ik doe mee!

vrijdag 16 december 2011

Is The protester in control?

Op woensdag 14 december 2011 werd bekend dat het Amerikaanse Time The protester had uitgeroepen tot tot Person of the year (2011). Een traditie die teruggaat tot 1927.

Meestal worden mannen tot persoon van het jaar uitgeroepen. Zelden vrouwen en heel af en toe wordt "iets" anders gekozen. Zo ook dit jaar.

Protesteren
2011 zal de geschiedenisboeken ingaan als het jaar waarin overal op de wereld mensen samenkwamen om te protesteren tegen iets. Vooral dat. Ze waren tegen de bestaande structuren. Boos, Verontwaardigd. Vernederd. Ze waren het zat. Vaak hadden ze ook een globaal idee wat ze wilden, maar meestal niet té uitgesproken. Meer democratie. Minder bevoogding door staat, kerk of omgeving. Meer eerlijkheid in het economisch en sociale verkeer. Hoop dat de toekomst iets goed zou brengen. Tegen de alom aanwezige hebzucht. Enzovoorts.



Who's in control?
Typisch dat juist in het jaar dat het thema van BasisBibliotheek Maasland Who's in control?  is the Protester wordt uitgeroepen tot persoon van het jaar. Want dat is feitelijk een vraag die elke protester impliciet stelt: "Wie is er (nu eigenlijk feitelijk) de baas?" In mijn  land. Mijn omgeving. Mijn bedrijf. Het leven.



Maar het antwoord?
Dat het antwoord niet zo eenvoudig valt te geven kunt u hieronder aanschouwen. Aan bijna elk item zitten meerdere kanten, aspecten. Waardoor in veel gevallen alleen mensen die ongenuanceerd door het leven gaan (zeg fact free) in staat zijn dé oplossing voor dat probleem kort en bondig te formuleren. Ogenschijnlijk onwetend van de bij-effecten die elk (ook hun) besluit zal hebben.

Donderdag 15 december 2011
Hieronder treft u circa 25 knipsels (de koppen) uit NRC Handelblad van donderdag 15 december 2011 aan. De dag waarop ook die krant aandacht schonk aan het uitroepen van The protester tot person of the year. Uiteraard had de keuze op een andere krant of tijdschrift kunnen vallen, maar het idee ontstond bij het zien van het artikel hiernaast. Artikelen waarvoor in bijna alle gevallen opgaat dat er meerdere kanten aanzitten. Waardoor de uitkomst niet altijd zal zijn wat in het artikel wordt gesuggereerd. Een voorbeeld. In een artikel wordt ingegaan op de mogelijkheid om kerosine te (gaan) vervangen door frituurvet. Prima idee, toch? Maar de productie van frituurvet gat ten koste van schaarse landbouwgrond, waardoor het misschien toch niet zo'n goed alternatief meer is. Als de olie door ingrijpen van de OPEC duurder wordt is dat slecht voor de economie, maar goed voor de staatskas (want de prijs van aardgas is gekoppeld aan die van olie). 



Drie gebieden 
Het jaarthema Who's in control? 'beslaat' als het ware drie grote gebieden. Ten eerste is het de vraag wie er in een samenleving 'de baas' is. Of dat überhaupt zou kunnen: de baas zijn of spelen. En zo ja, wie dan in control is. En of die 'machthebber' wel altijd zo in control is als hij of zij denkt. Het gros van de artikelen hieronder hebben met dit gebied te maken.

Het tweede terrein gaat over de discussie wie er feitelijk in ons brein de baas is. Ik zelf kunt u uitroepen, maar door allerlei (hersen- en gedrags)wetenschappers worden daar steeds meer vraagtekens bij gezet.
Het derde terrein heeft te maken met de toekomst. Waarin wetenschappers met nog veel meer ontdekkingen en daarvan afgeleide uitvindingen en 'aps' zullen komen die of we het nu leuk vinden of niet fundamentele vragen zullen oproepen over wat het dán nog betekent om mens te zijn. Denk aan nanotechnologie, de ICT-revolutie, privacy of  de 'filter' bubble.

Drones en de opkomst van robots
Vanochtend (zaterdag 17 december 2011) deed in de TROS nieuwsshow op Radio 1 een wetenschapper een doekje open over drones. Onbemande spionagevliegtuigjes die meer en meer worden ingezet. Deze man voorspelde over pakweg twintig jaar het verdwijnen van 'de piloot'. En de komst van de onbemande luchtvaart. Een trend die ongetwijfeld op bijna alle terreinen van menselijk handelen zal doorzetten. Robots die mensen gaan vervangen.















Een cartoon
Een cartoon maakt vaak meer duidelijk als duizend woorden of beelden. Deze donderdag stond deze cartoon van Hajo in de NRC, President Obama die zich achter zijn katheder verschuilt. Zich als geen ander realiserend dat de oorlog in Irak ondanks alle woorden die hij zo meteen over het glorieus beëindigen van die oorlog gaat of moet uitspreken hol zijn. Hajo had ook andere politici achter zo'n spreekgestoelte kunnen neerzetten. Evenals Obama overweldigd door zaken die té groot zijn om als eenvoudig politicus te kunnen tacklen. Sarkozy, Merkel, Rutte. Die de euro redden. Het probleem Griekenland gaan oplossen. Nederland opstoten in de vaart van de kenniseconomie. Holle woorden. Waar de protesters van deze jaren dwars doorheen kijken. Protesters die een keizer zonder kleren achter zo'n katheder zien staan. En slimme politici als een Obama realiseren zich dat. Denkt Hajo. Hoopt Hajo. Mochten onze huidige generatie politici zich dat niet realiseren dan is dat nog erger.











zondag 4 december 2011

Een studiereis naar Londen

Een studiereis
Eind november gingen twintig bibliothecarissen naar Londen. Drie dagen. Om concepten die door enkele Engelse instellingen zijn geïntroduceerd te bekijken. Samen met een 'straat-o-loog' die een unieke kijk heeft op de manier waarop bedrijven, instellingen en organisaties zich in het publieke domein manifesteren.

Een studiereis in deze spannende, angstige (kerst)tijd
Tijdens de drie dagen in Londen was er continue gedoe in de media over de financiële crisis. Werd tijdens de BBC-tv rubriek Newsnight gespeculeerd over de val van de euro en wat dat zou kunnen betekenen voor het Engelse pond en de UK. Maakte een bekend tv-persoonlijkheid een domme grap (over het standrechtelijk executeren van stakende ambtenaren). Was de hele stad al volop getooid in kerstversiering en struikelde je in de winkels al over de kalkoenen en zinloze cadeaus. En leek het alsof iedereen alleen maar bezig was met winkelen, eten, drinken, bellen. In een hectisch tempo. Dynamisch. Een levende stad. Een echte metropool. Toch kon je op een bepaalde manier het noodlot in de lucht zien hangen. Geen wonder dat in de Engelse muziekbladen Let England shake van PJ Harvey uitgeroepen werd tot plaat van het jaar 2011.

Het programma
Tijdens de reis werden drie instellingen bezocht en ondertussen de stad bekeken. Waarbij straat-o-loog Pim van den Berg ons wees op bepaalde ontwikkelingen en trends. Die an sich niets met een Openbare Bibliotheek te maken hebben, maar impliciet wel degelijk. Uiteraard was er ook tijd voor ontspanning en bijpraten met collega's. Die allen op hun manier bezig om te bedenken wat een openbare bibliotheek in een sterk veranderde mediasector kan betekenen voor haar omgeving.

De drie bezochte instellingen hebben allen een eigen analyse van hun werkgebied gemaakt en op basis daarvan gekozen voor een bepaalde methode of concept. In het nieuwe beleidsplan van BasisBibliotheek Maasland (voor de jaren 2012-2015) zit ook een analyse van haar werkgebied. Een analyse die leidt tot de keuze voor een bepaalde richting. In Londen werd duidelijk dat onze analyse en keuzes deels overeenkomen met die van onze Engelse collega's. En werd ook duidelijk dat we op een bepaalde manier de wereld die  Pim van den Berg ons wilde laten zien al kenden.


The idea store
Ons eerste bezoek voerde ons naar The idea store in de wijk Tower Hamlets. Feitelijk zit achter deze prachtige naam een ouderwetse bibliotheek verscholen. Een bibliotheek die op een bepaalde manier terugkeert naar een aloud ideaal. In een werkgebied datgene aanbieden waardoor inwoners zich kunnen (blijven) ontwikkelen. The idea store is werkzaam in een werkgebied van ruim 200.000 inwoners. Tower Hamlets is een van de 32 zogenaamde boroughs (wijken) van Londen. Een achterstandswijk. Waar de helft van de bevolking afkomstig is uit onder meer Bangla Desh, Somalië, China, Vietnam en het Caraïbisch gebied.


Een wijk die twintig jaar geleden op de schop werd genomen. Om de verloedering een halt toe te roepen. Er werd veel in geïnvesteerd. En de bibliotheken beraadden zich op hun taak. En kozen voor het concept waarin de nadruk kwam te liggen op scholing en educatie. Naast de traditionele uitleenfunctie. The idea store omvat anno 2011 vier vestigingen waar leren en studeren centraal staat en een drietal bibliotheken die meer de nadruk leggen op het uitlenen van boeken en het aanbieden van een collectie kranten en tijdschriften.

In het vlaggenschip van de Idea store (vestiging Whitechapel) worden jaarlijks ruim 800 korte of langere cursussen aangeboden. De nadruk ligt op taal, rekenen en mee kunnen komen in een moderne, digitale samenleving. Dit concept kan alleen werken met goede medewerkers. Die in staat zijn mensen met sterk uiteenlopende kenmerken (taal, niveau, afkomst) te ontvangen, helpen, begeleiden. Extraverte types. Die van wanten weten.

The Kray twins
Een medewerker van de Idea store liet ons tijdens een workshop ervaren hoe medewerkers alert gemaakt worden voor het inspelen op gedrag van potentiële bezoekers. Tijdens deze workshop werden we in groepjes van twee de straat op gestuurd om een opdracht in de buurt uit te voeren. Dat voerde ons naar een pub. Om daar aan te kaarten of het mogelijk was rond de Kerstdagen met een gezelschap van 50 man binnen te komen vallen. De joviale kroegbaas vond alles goed, was trots op zijn tent en wees ons terloops op een kogelgat in de muur. Met daarnaast een wissellijst waarin een foto hing van de Kray twins. Legendarische namen in London. Vereeuwigd in een liedje (London song) van Ray Davies. Van de Kinks. Een liedje dat voorkomt op de  zeer Londense liveplaat The storyteller.
Impliciet maakte dit uitstapje maar al te duidelijk dat je als gastheer ten alle tijde open moet staan voor vreemdelingen die je 'winkel' binnenstappen en iets van je willen.

When I think of all the Londoners still unsung
East-enders, West-enders, Oriental-enders
Fu Manchu, Sherlock Holmes, Jack Spock, Henry Cooper,
Thomas A'Becket, Thomas Moore,
and don't forget the Kray twins


De les van de Idea store

De belangrijkste les van de Idea store is dat je als bibliotheek aan moet sluiten bij de 'noden' en behoeften van de wijk. Dat is hier overduidelijk alles op alles zetten om de bezoekers te helpen om mee te kunnen draaien in de samenleving. De Engelse taal leren. Rekenen. Digitale vaardigheden. Opvoedtips. Leesbevordering. Who's in control?

The school of life
Op de tweede dag begon de dag met een filosofisch ontbijt. Wij aten. En een filosoof sprak en hield ons enkele lastige dilemma's voor. Dat filosofisch ontbijt was bewust gepland. Filosoof Nigel Warburton liet ons tijdens het ontbijt iets van hun 'methode' zien. Stel vragen over zaken als de zin van het leven, het belang van liefde, hoe in je werk te staan, hoe om te gaan met tegenvallers. Legde dilemma's voor die Plato, Sartre en Peter Singer ooit aan anderen hadden voorgelegd. Lessen uit the school of life. Laat zien en ervaren dat filosofen door de eeuwen heen vragen hebben gesteld en antwoorden hebben geformuleerd.

Bij the school of life is de bekende Zwitsers-Engelse filosoof Alain de Botton nadrukkelijk betrokken. Opgericht in 2008. Een pand in Marchmont street (in de rijke wijk Camden). Een instelling die met hulp van externe (onbekende) sponsors een rijk palet aan activiteiten kan aanbieden. Cursussen, ontbijten, uitstapjes, preken, bibliotherapie en andere 'werkvormen' om het gedachtengoed van filosofen te mixen met vragen die Londenaren anno 2011 stellen. In het pand in Marchmont street zijn boeken te koop; worden koffie, thee en versnaperingen geserveerd en is een klein leslokaal. Veel activiteiten worden binnen en buiten Londen georganiseerd.Aan alles voel en merk je dat het een geslaagd initiatief is.

Citaat uit het boek De ultieme kudde : het begrijpen en beïnvloeden van massagedrag van Mark Earls (2010). In het citaat wordt de School of life beschreven. "Het gaat misschien wel om de voorloper van een nieuw soort organisatie op het gebied van de volwasseneneducatie".

In deze bescheiden winkel in een lommerrijke straat worden gewone 21ste-eeuwse burgers uitgenodigd om de wijsheid uit de oudheid te verkennen en te overdenken en zo meer greep te krijgen op wat er speelt in hun eigen drukke leven. De etalage maakt al duidelijk dat de School of Life geen gewone boekhandel is. Sophie kwam al vroeg op het idee de etalage te gebruiken om uit te leggen wat er binnen te doen is. Zo stond er een bewegende display in de etalage waarop een reeks aforismen over de grote vragen van het leven langskomt.

Leermoment
Ook hier: sluit aan bij de doelgroep in je wijk. Dat zijn hier vaal hoogopgeleide relatief jonge mensen die tegen de zin van het leven in relatie tot hun drukke bestaan aanlopen. Moet ik wel mee blijven lopen in die ratrace? Een Openbare Bibliotheek wordt of is een plek waar vragen gesteld worden. Over onze samenleving. Onze tijd. Vragen waarop burgers voor zichzelf en hun omgeving een antwoord behoren te formuleren. Antwoorden die je kunt vinden door terug te vallen op informatie, inzichten en kennis van anderen. Who's in control?

London Library
Op de tweede dag brachten we 's middags een bezoek aan de London Library. Maar achter deze benaming zit niet wat voor de hand ligt. De London Library is nadrukkelijk geen Openbare Bibliotheek. Het is eerder een besloten genootschap. Alleen toegankelijk voor bemiddelde heren en dames. Die zich in St. James's Square (in de prestigieuze wijk City of Westminster) terug kunnen trekken in een volgestouwd boekenpaleis. Een paleis met oude bibliotheektrekken. Volle kasten. Veel gangen. Veel etages. Veel kruip- en sluipwerk. Silence please. Medewerkers die voldoen aan het stereotype beeld van 'de' bibliothecaris. Maar wel een bruisende plek. Waar in de studie- en leeszalen velen ingespannen aan het werk waren.

Een bibliotheek waarvoor de jaarlijkse contributie 435 pond (ruim 500 euro) bedraagt. Een bibliotheek met ruim 7.000 leden. Waaronder velen die zich voor het leven hebben ingekocht. Een bibliotheek die veel bedrijven als klant heeft. Een bibliotheek met ruim 1 miljoen boeken. De nadruk ligt op humaniora en de 'zachtere' wetenschapsgebieden. Een bibliotheek waar zelden boeken worden afgeschreven. Die jaarlijks met circa 8.000 titels groeit en waar ruimte wordt bij- of aangebouwd als de kasten té vol worden.

Een bibliotheek waar kinderen niet welkom zijn. En jongeren alleen als ze die 435 pond per jaar willen of kunnen betalen. Jaarlijks is er een groot verloop onder de leden. Het is gebruikelijk dat iemand enige jaren lid is om een studie te kunnen afronden. Aangezien de collectie sinds de oprichting van de London Library in 1847 intact is gebleven is het een perfecte plek voor mensen die 'alle' boeken over een bepaald onderwerp of schrijver willen raadplegen en/of lenen. Telaatgeld wordt niet in rekening gebracht. En geen cent subsidie van de overheid.

Leermoment
Ten eerste is er nog steeds behoefte aan een plek waar rustig gelezen en gestudeerd kan worden. Deze constatering sluit aan bij een recent artikel in de Nederlandse media waarin (ietwat verbaasd) geconstateerd werd dat Universiteitsbibliotheken tegen de tijdgeest in floreren. Veel studenten zijn digitaal zeer geletterd en kunnen het gros van hun benodigde informatie op het internet vinden. Toch maken ze de laatste jaren massaal gebruik van de verschillende universiteitsbibliotheken. Om elkaar te treffen, te overleggen, lezen en studeren.
Anno 2011 bedraagt de begroting van BasisBibliotheek Maasland ruim 4 miljoen euro. De gemeentes in Noord Oost Brabant subsidiëren drie kwart. De rest bestaat uit bijdragen van onze leden en gebruikers in de vorm van contributies, leengelden enzovoorts. Het gros van de bijdragen komt van volwassen leden. Die betalen momenteel 35 euro per jaar. Zouden zij de volle mep op moeten brengen dan zou dat voor 15 duizend leden circa 300 euro per jaar zijn. Per maand 25 euro. Dat lijkt niet veel, maar zeer waarschijnlijk zullen veel leden opzeggen waardoor de bijdrage voor de overblijvers navenant hoger zal worden.

Vijfentwintig euro is aan de andere kant natuurlijk een bedrag dat velen nu maandelijks uitgeven aan een sportschool, een krant of een een restaurant.

The streets of London
Die hebben we volop ervaren. Gewoon door vanuit de metro naar hotel of instelling te lopen. En onder leiding van Pim van den Berg met minivans uiteenlopende Londense wijken aan te doen. Pim heeft de prettige eigenschap dat hij zijn 'boodschap' niet vertelt, maar laat zien. Ervaren. Zijn belangrijkste message is dat instellingen in het publieke domein (winkels, instellingen, bedrijven, organisaties) moeten kiezen voor authenticiteit. Onderscheid je door te kiezen voor zaken die bij je passen. Neem niet klakkeloos formules van anderen over. Het heeft weinig zin een concept dat in een bepaalde stad of dorp werkt over te zetten naar je eigen toko. Maak in eerste instantie een analyse van je eigen Umwelt en neem op basis daarvan een beslissing om iets te doen. Je assortiment. Je acties. Speerpunten. Het aangaan van allianties met andere instellingen en organisaties.

Boek: Ondernemen is een straatfeest : perspectief op de 21ste eeuw - een inspiratieboek (uit 2006, veel foto's, weinig tekst)


De tijdgeest
Drie dagen in een wereldstad is anders als 3 dagen in Noord Oost Brabant. In de buurt van St. Paul's Cathedral stond nog steeds het tentenkamp van de Occupy-ers. Overal werd gebouwd. Zag je beroemde panden. Al dan niet klaar (Gherkin, The Shard). Was alom drukte. Een mengeling van werkers, dagjesmensen, touristen en officials. Overvolle metro's, bussen. Alom taxi's, dubbeldekkers en af en toe een fiets. Continue files op de doorgaande wegen in de stad. Overal tentjes om wat te eten, koffie of thee te drinken en plaatsen waar je take away voedsel kon kopen.

Maar de tijdgeest die alles overheerst is dat er gekocht kan worden. En gekocht werd. Ontelbare winkels. Markten. Restaurants. Snackplekken. Londen is een never ending consumer's paradise.

De laatste tien minuten van de reis sloegen alles. Op weg naar het vliegveld zag Pim nog kans ons even Canary Wharf te laten zien. Het was net donker en alle kantoren waren nog volop verlicht. Daarbovenop kwam dat alle bomen die de laatste twintig jaar in dit zakengebied zijn geplant waren verlicht. Met dezelfde uniforme LED-verlichting. Niet flauw enkele bomen. Honderden bomen? Nee, duizenden bomen. Een prachtig, overdonderend gezicht. Zoveel verlichte bomen, tussen flats van honderden meters hoog die allemaal verlicht waren. Offices met lobbys van drie etages hoog, vol marmer en met een mooie receptioniste achter een immense balie. Dure auto's met chauffeur in starthouding voor de deur.

Allemaal bedoeld om te overdonderen. Te laten zien dat hier dé macht van het land, Europa, de wereld is gevestigd. Een macht zo sterk dat ondanks alles toch het beeld van de Toren van Babel opkwam. Dat het kaartenhuis elk moment zou kunnen omvallen. Dat een argeloos kind zou uitroepen dat al die weelde gebaseerd was op lucht.


I talked to an old man by the generator
Standing on the gravel by the fetid river  (fetid = stinkende)

He turned to me, then surveyed the scene,
said, "war is here in our beloved city"

(PJ Harvey in Written on the forehead van de cd Let England shake).
Plaat van het jaar in de Mojo, Uncut en Oor.